Мэхлэгчдэд мэхлүүлэхгүй

Өглөөний 7:20. Нар дөнгөж дээшилж, автобусны буудал дээр хүмүүс шуугилдана. Тэр хооронд 16 настай Анударь цүнхээ тэврэн, сургуулийнхаа чиглэлийн автобус хүлээнгээ утсаа шалгаж суув. Нойр хүрсэн нүдээрээ мессежүүдээ гүйлгэн уншиж байтал нэг мэдэгдэл анхаарлыг нь татав. “Таны дансанд сэжигтэй үйлдэл илэрлээ. Шуурхай шалгана уу.” Тэр ийм мессеж хараагүй биш. Гэхдээ энэ удаа банкны лого нь яг адилхан, холбоос нь хүртэл “алдаагүй” харагдав. Анударь түрхэн зуур эргэлзсэн ч юу ч болохгүй байх гэж бодоод холбоос дээр дарлаа. Дараагийн хэдэн минутын турш түүнд элдэв зүйл тохиолдсонгүй. Гэхдээ үдээс хойш хичээл тараад тэр банкны аппликейшин руугаа орж үзэхэд хэд хэдэн гүйлгээ гарсан байгааг мэдэж, “би андуурсан юм болов уу?” гэж өөрөөсөө асуув. Яг энэ мөчид Анударь цахим залилангийн бодит байдалтай нүүр тулжээ. Энэ бол ганцхан Анударийн түүх биш. Сүүлийн саруудад сургуулийн ахлах анги, их дээд сургуулийн олон залуус иймэрхүү мессеж, холбоос, онлайн худалдааны хуурамч заруудад хууртаж хохирч байна. Хэн нэг нь санаатайгаар залилан хийж байгаа мэт таньд мэдэгдэхгүй бүр танил хуудас, танил хүн, найзын мессеж ч байж мэднэ. Онлайн ертөнцөд “итгэхэд амархан, алдрахад бас амархан” болсон нь асуудлын гол эх үүсвэр болон өсч байна.

Цахим залилан гэдэг нь интернет, гар утас, цахим шуудан, сошиал сүлжээ зэрэг цахим орчинг ашиглан хүний өмч хөрөнгө, хувийн мэдээлэл, мөнгө зэргийг хууль бусаар авах зорилготой арга мэх, хуурч мэхлэх үйлдэл юм.

Цахим залилангийн төрлүүд

Хуурамч холбоос сайт
Залилагч хуурамч сайт, хуудас ашиглан таны нэвтрэх нэр , нууц үг , картын мэдээлэл , OTP код зэргийг авахыг оролддог. Жишээ нь " Таны банкны карт түгжигдсэн байна. Энд дарж баталгаажуулна уу.” гэсэн SMS, та татварын буцаалт авах бол энд дар гэх хуурамч холбоос илгээдэг. Яаж мэдэх вэ? Домайн нь алдаатай: golomtbamk.com (bank → bamk гэх мэт) байвал зайлсхийх хэрэгтэй.
SMS / Chat Message залилан
FB, Messenger, Telegram, WhatsApp, SMS-ээр ирдэг “яаралтай мөнгө шилжүүлээч” гэх залилан. Жишээ нь “Ээж ээ, би утаснаасаа орж чадахгүй байна, энэ данс руу яаралтай 200к шилжүүлээч.” Танд бэлэг ирсэн байна. Хүргэлтийн төлбөр болох 5000₮ картаар төлнө үү. “Мөнгө хожсон байна, авах бол VISA картын мэдээлэл илгээнэ үү.”гэх мэт
Онлайн худалдааны залилан
Хуурамч пэйж онлайн шопуудаас бараа авахаар мөнгөө шилжүүлсний дараа бараа ирдэггүй. Жишээ нь Фэйсбүүк дээр “iPhone 14 Pro – 600,000 ₮” гэх бодит бус үнэтэй зар оруулдаг. Гадаадаас original airpods, үнэртэй ус захиж өгнө гэж хуурдаг. Юунаас болгоомжлох вэ? Огт танихгүй хүн, хэт хямд үнэ, зөвхөн урьдчилгаа нэхэж байвал анхаарах хэрэгтэй.
Банк карт / Төлбөрийн залилан
Залилагч картын мэдээллийг хууль бусаар авах оролддог. Жишээ нь хуурамч “Төлбөр төлөх” линкээр картын дугаар, CVV код асууна. Таны PayPal/Mastercard хаягаар хуурамч мессеж илгээдэг. Банк ямар ч тохиолдолд картын мэдээлэл, CVV кодыг хэзээ ч текстээр илгээ гэж шаардахгүй.
Найз/холбоо барих хүн болж хуурах (Account Takeover)
Хэн нэгний FB, Messenger, Gmail аккаунтыг хулгайлаад найзууд дотны хүмүүсээс нь мөнгө нэхдэг. Жишээ нь “Сайн уу? яаралтай 100к хэрэгтэй болчихлоо, маргааш өгнө.” Үг хэллэг нь өөр, бичгийн хэв нь танил биш.
Хөрөнгө оруулалтын залилан
Хуурамч “ашиг амлагдсан” схем. Жишээ • “100к оруулбал 7 хоногийн дараа 1 сая болно” Хуурамч crypto mining сайт, Forex хичээл нэртэй бүлэгт оруулж, дараагаар нь мөнгө татдаг
Хуурамч ажлын залилан
“Ажилд авна”, “Онлайн ажлаар өдөрт 100к” гэх залилан. Жишээ нь “Лайк дарж, бичлэг үзэж мөнгө олно ” “Та эхлээд 50,000₮ гишүүнчлэл төлнө” • “Бидэнд хөрөнгө оруулбал цалин чинь өснө”
Хуурамч сугалаа, хожил
Цахимаар шагнал амлаж мөнгө нэхдэг залилан. Жишээ нь “Та iPhone хожлоо, хүргэлтийн төлбөр 10k” “Та 30 сая хожсон байна, татварын урьдчилгаа 300k төлнө үү”
Love scam / Relationship scam
Залилагч хайр, итгэлцлийг ашиглан мөнгө нэхдэг. Жишээ нь “Би гадаадад ажилладаг цэрэг, чам дээр очихын тулд мөнгө хэрэгтэй.” Бодит зураг ашиглаж, хуурамч аккаунт нээсэн байдаг.
Данс ашиглуулах залилан
Таны дансыг гэмт хэрэгт ашиглах зорилгоор “түр хадгалъя”, “мөнгө дамжуулъя” гэж тулгадаг. Жишээ нь “Миний карт ажиллахгүй байна, чиний данс руу мөнгө оруулаад буцааж шилжүүлье.” → Энэ нь ихэнхдээ мөнгө угаах схем байдаг.

Монгол улсад залилах гэмт хэрэг жил ирэх тусам өссөөр байгаа нь нийгмийн аюулгүй байдал, иргэдийн эдийн засгийн итгэлцэлд ноцтой нөлөө үзүүлж байна. Улсын Статистикийн Үндэсний Хорооны мэдээллээр 2005 онд 678, 2015 онд 2067, 2025 онд 13393, залилах гэмт хэрэг бүртгэгдэж, жил бүр тогтмол өсөж байна. 2025 оны эхний есөн сарын байдлаар нийт гарсан гэмт хэргийн 13,393 нь залилах гэмт хэрэг байсан бөгөөд энэ нь өнгөрсөн оны мөн үеэс 33.6 хувиар өссөн бөгөөд үүнээс 85.1 хувь нь цахим орчинд үйлдэгджээ. Цагдаагийн байгууллагаас өмнө нь “Ятгах тусам нягтал”, “Залилагчид боломж бүү олго” зэрэг хэд хэдэн залилах гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ хэрэгжүүлсэн ч залилагчдын арга нарийсаж, цахим сүлжээнд төвлөрсөн залилан хийж байна. Иргэдийн цахим орчны хэрэглээ өсөхийн хирээр залилан мэхлэх гэмт хэрэг үйлдэгч этгээдүүд энэхүү орон зайг ашиглан бусдыг хохироож байна.

Фейсбоок чатаар залилах залилангийн хохирогч иргэн Г

Цахим залилангийн онцлог нь гэмт этгээдүүд хуурамч вэбсайт, мессеж, имейл, нийгмийн сүлжээний хуурамч хуудас ашиглан хохирогчийг мэхлэх явдал бөгөөд энэхүү гэмт хэргийг илрүүлэх, хохирлыг нөхөн төлүүлэх зэрэг нь нэлээдгүй хүндрэлтэй байдаг. Олон улсын хэмжээнд хиймэл оюун ухааныг кибер аюулгүй байдлын салбарт халдлага илрүүлэх, эрсдэлийг урьдчилан таамаглах, автоматаар сэрэмжлүүлэх, хариу арга хэмжээ авахад өргөнөөр ашиглаж урьдчилан сэргийлэх боломжийг бүрдүүлж байна. Иймээс Монгол улсад хиймэл оюун ухаанд суурилсан ухаалаг систем ашиглан цахим залилангаас урьдчилан сэргийлэх, хэрэглэгчдийг мэдлэг, мэдээллээр хангах, мөн цагдаагийн байгууллагын дэмжлэгтэйгээр мэдээллийг хурдан дамжуулах систем бий болгох зайлшгүй шаардлага үүсчээ. Энэхүү мультимедиа нийтлэлээрээ тухайн асуудлыг  шийдэх арга замыг олж танилцуулахыг зорилоо.

Олон улс дахь цахим залилангийн эсрэг авсан арга хэмжээ, хүртээмжтэй байдал:

БНХАУ Аппликейшны үндсэн мэдээлэл

  • Нэр: 国家反诈中心 (National Anti-Fraud Center App)
  • Гаргасан байгууллага: Хятадын Олон нийтийн аюулгүй байдлын яам (Ministry of Public Security, MPS)
  • Гарсан он: 2021 он
  • Зорилго: Цахим болон утсаар үйлдэгддэг залилан, мөнгөний луйвар, банкны карт, QR код, онлайн хөрөнгө оруулалт, зээлийн урамшуулал гэх мэт интернетэд тулгуурласан гэмт хэргийг илрүүлэх, урьдчилан сэргийлэх. Иргэдэд сэрэмжлүүлэг илгээж, сэрэмжлүүлэг өгөх.

Дээрх графикаас харахад манай улсад цахим залилангийн хэрэг жил ирэх бүр өсөлттэй байна. БНХАУ-д “National Anti-Fraud Center application” нь цахим залилангаас сэргийлэхэд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн. Цагдаагийн Ерөнхий Газар болон Кибер Гэмт Хэрэгтэй тэмцэх албанаас өгсөн сэргийлэх уриалга болон видео бичлэгүүд цахим залилангийн гэмт хэргийн гаралтыг төдийлөн бууруулж чадахгүй байна. 

Хэрэглэгчийн судалгааны үр дүн:

Цахим орчинд үйлдэгдэж буй цахим гэмт хэргийн талаарх иргэдийн мэдлэг мэдээлэл, цахим орчинд хичнээн цагийг зарцуулж хир их цахимаас хамааралтай амьдарч байгаа талаар болон ойр дотно гэр бүл найз нөхдийн хүрээнд цахим залиланд өртөж байсан эсэх талаар судалгааг нийт 297 хүнээс авч нэгтгэлээ. Судалгаанд нийт 297 хүн оролцсоны 37% буюу 110 нь эрэгтэй, 63% буюу 187 нь эмэгтэй оролцогч байна. Судалгаанд оролцогчдоос “Та өөрийгөө цахим залилангийн талаар мэдлэгтэй гэж дүгнэж байна уу?” гэсэн асуултанд 51.5% нь бага зэрэг гэсэн хариулт өгсөн байна. Эндээс харахад иргэд олон нийт цахим залилангийн талаар мэдлэг мэдээлэл тийм ч сайнгүй харагдаж байна. Тиймээс цахим залиланд өртөгчдийн тоо өдрөөс өдөрт олширч байгаа нь аргагүй юм. Иргэд олон нийт мэдлэг мэдээлэл муутайгаас үүдэн цахим луйварчдын арга илүү нарийсч, хүний анхаарал сонирхлыг татсан хэлбэртэй улам хүчээ авч байна.

“Та цахим залилангийн талаарх мэдээллийг хаанаас авсан бэ?” гэсэн асуултанд 62.6% буюу 186 хүн сошиал гэсэн хариулт өгсөн байна. Үүнээс харахад хүмүүсийн сошиал орчны хэрэглээ маш өндөр байгаа бөгөөд сайн муу, хэрэгтэй хэрэггүй мэдээллүүдийг цахим орчноос л авч байна.

Харин үүнийг бататгах зорилгоор “Та цахим орчинд дунджаар хэдэн цаг зарцуулж байна вэ?” гэсэн асуулгад нийт 8 оролцогч буюу 2.7% нь 1 цагаас бага гэсэн бол 109 оролцогч 36.7% нь 3-5 цаг зарцуулдаг гэсэн хариултыг сонгосон байна. Эндээс харахад хүмүүс цахим орчинд ихэнх цагийг өнгөрүүлж байгаа нь харагдаж байгаа юм. Нийт 297 оролцогчийн 8 нь  1 цагаас бага зарцуулж байгааг харахад дийлэнх нь цахимаар мэдээ мэдээлэл авч, цахим орчинг амьдралынхаа нэг хэсэг болгосон байна.

Судалгаанд оролцогчдын залилангийн хохирогч болж байсан эсэхийг ”Та болон таны ойр дотны хүн цахим залиланд өртөж байсан уу? ” гэсэн асуултаар тодорхойлсон ба тус асуултанд оролцогчдын 199 буюу 67% нь тийм, 98 буюу 33% нь үгүй гэсэн хариултыг өгсөн байна.

Оролцогчдын цахим залиланд өртөх магадлалтай эрсдэлүүдийг тооцоолох зорилгоор “Доорхоос таны ихэвчлэн хийж/өртөж байсан тохиолдол” гэж асуусан бөгөөд оролцогчдын 18.9% (56) нь үл таних холбоос буюу link хүлээж авч байсан, 17.8% (53) нь картын мэдээллээ бүртгүүлэх, холбох үйлдэл хийсэн, 15.8% (47) нь онлайн худалдан авалт хийдэг гэсэн хариултуудыг өгсөн.

Судалгаанд оролцогчид цахим залилангаас урьдчилан сэргийлэх зорилгоор аппликейшн ашиглах хүсэлтэй эсэхийг асуулгаар тодруулахад 85.5% (254) нь тийм, 14.5% (43) нь үгүй гэсэн хариулт өгсөн. Энэ асуултуудын хариултаас харахад цахим хэрэглэгчдийн дийлэнх хувь нь аппликейшиний хэрэглээг маш их сонирхож байгаа нь харагдаж байна. Тэгэхээр уг асуудалд шийдэл  болохуйц аргыг энэхүү аппликейшн гэж үзэж байна.  

Шалгагч аппликейшны танилцуулга

Хиймэл оюун ухаанд суурилсан “Шалгагч” аппликейшин бүтээн нэвтрүүлснээр хэрэглэгчид өөрийн гар утаснаас сэжигтэй линк, хуудас шалгах боломжтой болно.

1.Цахим залилангийн гэмт хэргийн тоо буурах хандлагатай болно.

  • Сингапурт “ScamShield” аппликейшн нэвтрүүлснээс хойш нэг жилийн дотор цахим залилангийн хохирлын хэмжээ 14 хувиар буурсан бол Индонезид “Cyber Smart” төслийн дараа 11 хувиар буурсан байна. Монгол улсын интернет хэрэглээ, нийгмийн оролцооны түвшинг харгалзан үзвэл энэхүү төслийн хэрэгжилтийн дараа цахим залилангийн гэмт хэргийн гаралт 10–15 хувиар буурах боломжтой гэж тооцоолж байна. Энэ нь тоон утгаар 13,393 гэмт хэрэгт үндэслэн тооцвол 2,000 орчим гэмт хэргийн бууралтыг илэрхийлэх юм.
  • 2.Иргэдийн кибер аюулгүй байдлын мэдлэг дээшилнэ.

Аппликейшин дотор иргэдэд зориулсан цахим аюулгүй байдлын мэдлэг олгох сургалт, зөвлөмж, анхааруулгын мэдээлэл байнга хүргэгдэх бөгөөд үүний үр дүнд хэрэглэгчдийн 60–70 хувь нь цахим орчин дахь эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэх чадвартай болох хүлээлттэй байна.

  1. 3.Цахим залилантай холбоотой хар жагсаалт бий болж, мэдээллийн сантай болно.
  •  
  1. 1.Нүүр хэсэг
  2. 2.Линк шалгах хэсэг
  3. 3.Линк шалгахад гарч ирэх цонх (үр дүн:аюултай, аюулгүй, найдваргүй)

2.1.Нүүр хэсгийн доор байрлах жижиг дугуй (зураг2) дээр дарахад гарж ирэх AI зөвлөх (AI зөвлөх нь залиланд өртсөн тохиолдолд авах арга хэмжээ болон бусад цахим залилантай холбоотой зөвлөх тусламж үзүүлнэ.)  

4.1.Цэсэнд байрлах нүүр хуудас руу ороход бүртгэлтэй мэдээлэл харагдана.

 

4.2. Мэдээлэл хэсэг дээр дарахад нийтлэгдэж буй мэдээлэл харагдана. Мөн уншихыг хүссэн мэдээллээ хайж уншиж болно.

4.3.Цэсэнд байрлах хар жагсаалтын хэсэг дээр хүмүүсийн мэдээллэсэн, цахим залилан хийсэн хаягуудыг харуулна. Мөн мэдээллэх хэсэг байна.

4.3.1.Facebook дээр дарахад хар жагсаалтад орсон хаягууд харагдана.

4.3.2. Telegram дээр дарахад хар жагсаалтад орсон хаяг болон холбоосууд харагдана.

4.3.3. Instagram дээр дарахад хар жагсаалтад орсон хаягууд харагдана.

4.3.4.Мэдээллэх хэсэг дээр дарахад цахим залиланд өртсөн хүмүүс, залиласан хаяг болон холбоосыг илгээж мэдээллэнэ. Хэрэв баталгаатай бол хар жагсаалтад сэжиг бүхий этгээдийг бүртгэнэ.

5.Мэдээлэл илгээхэд баталгаатай байхын тулд нэвтрэх шаардлагатай ба нэвтрэх хуудсын харагдах байдал

5.1.Хэрэв бүртгэл сэргээх бол дараах цонх гарч ирнэ. Өөрийн бүртгүүлсэн хаягын имейл болон дугаараа оруулна.

5.1.1. Тухайн имейл болон дугааранд илгээгдсэн баталгаажуулах дугаарыг оруулна

5.1.2.Баталгаажсан тохиолдолд өөрийн нууц үгийг зохиож хийн баталгаажуулна.

5.2.Хэрэв өмнө нь ашиглаж байгааагүй бол бүртгүүлж орох бөгөөд имейл, facebook хаягаар баталгаажуулж болно.

5.3. Өөрийн бүртгэлээр нэвтэрсний дараа мэдээллэж буй мэдээлэл илгээгдэнэ.

Монгол Улсад хиймэл оюун ухаанд суурилсан, цахим залилангаас урьдчилан сэргийлэх зориулалттай тусгай аппликейшн одоогоор байхгүй байна. Гэсэн хэдий ч Цагдаагийн ерөнхий газраас хэрэгжүүлж буй “102” аппликейшн нь иргэдээс зөрчил, гэмт хэргийн талаар мэдээлэл хүлээн авах, онцгой нөхцөл байдалд SOS дуудлага илгээх зэрэг үйлчилгээг үзүүлдэг. Энэхүү аппликейшн нь иргэдэд гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх мэдээлэл хүргэх зорилготой бөгөөд цахим залилан үйлдэж буй дансыг илрүүлэх системийг агуулсан байдаг.

Харин энэхүү төслийн хүрээнд хэрэгжүүлэх “Шалгагч” аппликейшн нь дараах онцлог давуу талуудаараа “102” аппликейшнээс ялгаатай, илүү хэрэгцээ шаардлагад нийцсэн шийдэл болох юм. Үүнд:

Шалгагч аппликейшн нь зорилтот гэмт хэрэг буюу цахим залилангаас сэргийлэх үндсэн зорилготой, илүү нарийн хүрээнд, олон боломжоор эрсдэлийг үнэлж байгаа тул сонгон авсан гэмт хэргийн хүрээнд илүү инновацлаг, практик ач холбогдол бүхий шийдэл болж байна.